Noord-Drenthe, grond van klei en veen


Zo mag je ons landschap wel betitelen. Ogenschijnlijk saai door het ontbreken van aansprekende heuvelgebieden, om van indrukwekkende rotspartijen maar te zwijgen. Voor heuvels en harde gesteenten moet je naar het uiterste zuiden in ons land reizen. Valt er in ons gebied dan niets te beleven? Zeker wel, en ook nog meer dan je zo op het oog zou vermoeden. Genoemde grondsoorten zijn de ingrediënten waaruit onze bodem uit is opgebouwd en vertellen elk een eigen vaak spannende geschiedenis.

De bodemlagen onder onze voeten vormen een archief waaruit een geschiedenis valt te reconstrueren. Daarin spelen o.m overstromingen van de zee een rol. Veel spannender is het verhaal over gebeurtenissen uit een voor ons ver verleden waarin termen voorkomen als landijs, zwerfstenen, poolklimaat en woestijn.
Weliswaar is het geschiedenisboek van onze bodem niet geheel compleet - er ontbreken talrijke bladzijden - maar uit het nog aanwezige materiaal kunnen we een aardig beeld reconstrueren hoe het er hier toeging, vele tienduizenden en zelfs honderdduizenden jaren geleden.

De Eridanos en zijn nalatenschap

Miljoenen jaren achtereen waterden grote delen van Scandinavië, Rusland, de Baltische staten, Polen en grote delen van Duitsland via dit riviersysteem af op de Noordzee. Hoewel deze oerrivier in de ijstijdperiode door het oprukkende Scandinavische ijs 'vermoord' is, is de oorspronkelijke bedding ervan nog op de landkaart zichtbaar. De Botnische en Finse Golf, de Golf van Riga en de Oostzee zijn op te vatten als de uitgeruimde beddingen van deze grote rivier. Hij wordt Europese Amazone genoemd vanwege zijn grote omvang en het watertransporterend vermogen. Want dat hij veel sediment uit het achterland heeft vervoerd, is vandaag-de-dag nog overal duidelijk.
In de loop van de tijd heeft de Eridanos ongelooflijk veel sediment - afbraakmateriaal van het Scandinavische bergland en Midden-Europa - naar het Noordzeebekken afgevoerd. Vanuit de zuidelijke Oostzee werd geleidelijk een delta gevormd die in westelijke richting werd uitgebouwd. Lange tijd maakten voorlopers van rivieren als de Elbe, Wezer en hun zijrivieren deel uit van het Eridanossysteem.

Hierdoor wordt begrijpelijk waarom wij in de zandlagen onder onze voeten allerlei grovere gesteentecomponenten vinden, waarvan het oorsprongsgebied te zoeken is in Zweden, Finland en in berggebieden in het midden en zuidoosten van het voormalige Oost-Duitsland.
De Eridanos heeft niet alleen veel grindstenen naar ons land vervoerd, ook is in de afzettingen op sommige plaatsen veel barnsteen te vinden. Barnsteen is, zoals U weet, de gemetamorfoseerde hars van naaldbomen. Het wordt al tientallen jaren op een industriële manier gewonnen in het voormalige Oost-Pruisen uit een zandlaag die men 'Blauwe aarde' noemt. Ook die lagen daar zijn door de Eridanos miljoenen jaren geleden afgezet. Naderhand heeft erosie en verspoeling gezorgd dat veel van het barnsteen daar - ongetwijfeld via een aantal tussenstappen - o.m. naar ons land is vervoerd.

We kunnen dus stellen dat het fundament van Noord-Nederland gevormd word door vooral zandige rivierafzettingen die tot ca. 450.000 jaar geleden werden afgezet. Daarna trad een andere fase in de ontwikkeling van ons landschap in.

Tekst Harry Huisman

Meer informatie: